Znaczenie witaminy D w zdrowiu immunologicznym psów i kotów – wyniki badań populacyjnych i interwencyjnych

1. Wprowadzenie i podstawy biologiczne

Najczęściej oznaczanym markerem statusu witaminy D jest 25(OH)D, natomiast hormon aktywny (1,25(OH)_2D, kalcytriol) działa poprzez receptor witaminy D (VDR), obecny m.in. w wielu populacjach leukocytów, co uzasadnia jej rolę immunomodulacyjną (Parker i in., 2017). (avmajournals.avma.org) W odróżnieniu od ludzi, u zwierząt towarzyszących znaczną część VD zapewnia dieta, a u kotów wskazuje się brak istotnej syntezy skórnej, co czyni je szczególnie zależnymi od podaży pokarmowej i biodostępności (Titmarsh i in., 2015). (PLOS)

Mechanistycznie VD może: (1) hamować nadmierną odpowiedź prozapalną, (2) wspierać funkcje barierowe i przeciwdrobnoustrojowe, oraz (3) modulować równowagę odpowiedzi Th1/Th17 vs Treg. W praktyce klinicznej oznacza to potencjalne znaczenie VD w chorobach o komponencie zapalnym i dysregulacji odporności (Parker i in., 2017). (avmajournals.avma.org)

2. Dane populacyjne u psów: status 25(OH)D a zapalenie i rokowanie

Najlepiej udokumentowanym obszarem u psów są przewlekłe enteropatie, w których hipowitaminoza D bywa powiązana z nasileniem stanu zapalnego. W badaniu Titmarsh i wsp. wykazano, że u psów z przewlekłą enteropatią niższy status 25(OH)D wiązał się z markerami zapalenia układowego i przewodu pokarmowego, wspierając hipotezę, że VD jest sprzężona z fenotypem zapalnym tej choroby (Titmarsh i in., 2015). (PLOS) W nowszej analizie u psów z przewlekłą enteropatią również obserwowano, że 25(OH)D spada wraz z nasileniem stanu zapalnego i koreluje z parametrami klinicznymi oraz biomarkerami białkowymi, co sugeruje użyteczność prognostyczną lub monitorującą (Vecchiato i in., 2025). (Frontiers)

Interpretacja badań obserwacyjnych wymaga ostrożności: niski 25(OH)D może być konsekwencją choroby (np. gorszego wchłaniania jelitowego, utraty białka, zmian w metabolizmie), a nie przyczyną. Niemniej spójność zależności „niższy 25(OH)D – większe nasilenie choroby” w enteropatiach uzasadnia projektowanie prób interwencyjnych w populacjach z deficytem.

3. Dane populacyjne u kotów: 25(OH)D jako marker ryzyka i odpowiedzi zapalnej

U kotów szczególnie istotne są wyniki badań w populacjach hospitalizowanych. W badaniu PLOS ONE obejmującym 99 kolejnych pacjentów wykazano, że koty z niższym stężeniem 25(OH)D miały istotnie wyższe ryzyko zgonu w ciągu 30 dni, a niski 25(OH)D pozostawał niezależnym predyktorem po uwzględnieniu innych zmiennych klinicznych (Titmarsh i in., 2015). (PLOS) Autorzy podkreślali, że wynik nie dowodzi przyczynowości, ale stanowi silny argument za badaniami suplementacyjnymi u kotów z niedoborem.

Wątek „VD a stan zapalny” u kotów wzmacniają prace analizujące relacje 25(OH)D z parametrami hematologicznymi i leukocytami w populacji klinicznej (Titmarsh i in., 2017). (PubMed) Z kolei w populacjach pozornie zdrowych dostarczane są dane referencyjne i czynniki wpływające na 25(OH)D (wiek, dieta, warunki utrzymania), co ma znaczenie przy interpretacji „niskich” wartości w praktyce (Amirnezhad i in., 2023). (PMC)

4. Badania interwencyjne u psów: efekty immunologiczne i kliniczne

Badania interwencyjne można podzielić na: (A) suplementację w zdrowej populacji/insuficjencji – z punktami końcowymi biochemicznymi; (B) badania w chorobach – z punktami końcowymi klinicznymi i/lub immunologicznymi.

W randomizowanej, podwójnie zaślepionej próbie krzyżowej oceniano krótkoterminową suplementację kalcyfediolem (25(OH)D) u zdrowych psów z niskim 25(OH)D, analizując produkcję cytokin przez leukocyty ex vivo. Badanie to było ukierunkowane stricte na „immunologiczną odpowiedź funkcjonalną”, a autorzy opisali przesłanki, że VD może modulować środowisko cytokinowe (Jaffey i in., 2025). (PMC)

Jeśli chodzi o punkty końcowe kliniczne, jednym z bardziej czytelnych sygnałów terapeutycznych jest atopia: w randomizowanym badaniu kontrolowanym placebo u psów z atopowym zapaleniem skóry suplementacja cholekalcyferolem wiązała się ze spadkiem nasilenia świądu i zmian skórnych (Klinger i in., 2018). (PubMed) Z kolei w przewlekłej chorobie nerek kalcyfediol był dobrze tolerowany, ale wyniki dotyczyły głównie markerów gospodarki mineralnej i nie przesądzały o długoterminowych korzyściach klinicznych (Parker i in., 2020). (PMC)

W chorobach jelit ważne są najnowsze dane: w randomizowanej, podwójnie zaślepionej próbie u psów z enteropatią utraty białka suplementacja cholekalcyferolem istotnie podnosiła 25(OH)D, jednak nie wykazano jednoznacznej korzyści klinicznej w ocenianych zmiennych; odnotowano też przypadki hiperwitaminozy D bez hiperkalcemii jonizowanej, co podkreśla konieczność monitorowania (Jablonski i in., 2025). (PubMed)

W populacji zdrowych psów interwencje zwykle potwierdzają skuteczność „farmakokinetyczną”: wzrost 25(OH)D przy braku wyraźnych działań niepożądanych w krótkiej obserwacji (Shahraki i in., 2024). (Springer)

5. Badania interwencyjne u kotów: bezpieczeństwo i skuteczność podnoszenia statusu

U kotów większość prac interwencyjnych koncentruje się na skuteczności i bezpieczeństwie różnych form VD (D_2, D_3, 25(OH)D). W badaniu na dorosłych kotach wykazano, że dodatek 25(OH)D_3 w diecie w dawkach rzędu kilku µg/kg był skutecznym i zasadniczo bezpiecznym sposobem podnoszenia statusu VD, przy czym wyższe poziomy zwiększały niektóre metabolity i wiązały się z niewielkimi odchyleniami wybranych parametrów mineralnych (Corugedo i in., 2022). (PubMed) Inne badanie sugerowało, że 25(OH)D_2 może podnosić odpowiednie metabolity szybciej i silniej niż D_2, bez wyraźnych różnic w parametrach bezpieczeństwa w krótkim okresie (Ruggiero i in., 2021). (Frontiers)

W kontekście immunologii wciąż relatywnie mniej jest badań, które łączą suplementację z twardymi klinicznymi punktami końcowymi u chorych kotów, dlatego dane obserwacyjne (np. 25(OH)D a śmiertelność lub wskaźniki zapalne) pozostają kluczowym uzasadnieniem dla przyszłych RCT.

6. Synteza dowodów i implikacje kliniczne

Łącząc dane populacyjne i interwencyjne, można sformułować trzy wnioski praktyczne:

1. Status 25(OH)D ma znaczenie prognostyczne i „fenotypowe” w wybranych populacjach klinicznych: u kotów hospitalizowanych niski 25(OH)D wiąże się z wyższą śmiertelnością krótkoterminową, a u psów z enteropatiami koreluje z nasileniem zapalenia i parametrami klinicznymi (Titmarsh i in., 2015; Vecchiato i in., 2025). (PLOS)
2. Suplementacja skutecznie podnosi 25(OH)D, ale korzyści kliniczne są zależne od choroby, doboru pacjentów i punktów końcowych: wyraźniejszy sygnał obserwuje się w atopii (Klinger i in., 2018), natomiast w PLE mimo poprawy 25(OH)D nie potwierdzono istotnej poprawy klinicznej w ocenianych zmiennych (Jablonski i in., 2025). (PubMed)
3. Bezpieczeństwo wymaga monitorowania, ponieważ hiperwitaminoza D może wystąpić nawet bez jawnej hiperkalcemii, a ryzyko zależy od dawki, formy VD i chorób współistniejących (Jablonski i in., 2025; Corugedo i in., 2022). (PubMed)

Bibliografia

• Amirnezhad, S., i in. (2023). Serum concentration of 25-hydroxyvitamin D in apparently healthy cats… (PMC)
• Corugedo, J.C., i in. (2022). Dietary 25-hydroxyvitamin D3 effects on vitamin D status… in adult cats. (PubMed)
• Jablonski, S.A., i in. (2025). Treatment of Hypovitaminosis D With Cholecalciferol in Dogs With Protein-Losing Enteropathies: randomized double-blind placebo-controlled trial. (PubMed)
• Jaffey, J.A., i in. (2025). Effects of Short-Term Calcifediol Supplementation on Leukocyte Cytokine Production in Healthy Dogs: randomized placebo-controlled crossover trial. (PMC)
• Klinger, C.J., i in. (2018). Vitamin D shows in vivo efficacy in a placebo-controlled, double-blinded, randomised clinical trial on canine atopic dermatitis. (PubMed)
• Parker, V.J., i in. (2017). Vitamin D metabolism in canine and feline medicine. JAVMA. (avmajournals.avma.org)
• Parker, V.J., i in. (2020). Effects of calcifediol supplementation on markers of chronic kidney disease in dogs. (PMC)
• Ruggiero, C.E., i in. (2021). Effects of Vitamin D2 and 25-Hydroxyvitamin D2 Supplementation… in adult cats. (Frontiers)
• Shahraki, R.G., i in. (2024). Effects of vitamin D3 supplementation on serum 25-hydroxyvitamin D in healthy dogs. (Springer)
• Titmarsh, H.F., i in. (2015). Vitamin D Status Predicts 30 Day Mortality in Hospitalised Cats. PLOS ONE. (PLOS)
• Titmarsh, H.F., i in. (2015). Low Vitamin D Status Is Associated with Systemic and Gastrointestinal Inflammation in Dogs with a Chronic Enteropathy. PLOS ONE. (PLOS)
• Titmarsh, H.F., i in. (2017). Relationship between vitamin D status and leukocytes in hospitalised sick cats. (PubMed)
• Vecchiato, C.G., i in. (2025). Serum 25(OH)D reflects clinical characterization in dogs with chronic enteropathy. Frontiers in Veterinary Science. (Frontiers)